Bir yabancı kitabı beğendiniz, Türkçeye kazandırmak istiyorsunuz ve hatta çevirisini yapmaya hazırsınız. Ancak bu noktada en önemli soru şudur: Bu kitabı yasal olarak basmak için kiminle görüşmek gerekir?

Çeviri kitap yayımlamak, yalnızca metni çevirmekten ibaret değildir. Kitabın telif hakları devam ediyorsa, kitabı Türkçede yayımlayabilmek için öncelikle yayın hakkı alınmalıdır. Bu hak çoğu zaman yabancı yayınevi, edebiyat ajansı veya yazarın temsilcisi aracılığıyla yürütülür.

1. Önce Kitabın Telif Durumu Araştırılmalıdır

Yabancı bir yayınevine yazmadan önce yapılması gereken ilk iş, kitabın telif durumunu araştırmaktır. Her yabancı kitap için izin almak gerekmez; ancak telif hakkı devam eden kitaplarda izinsiz çeviri ve basım ciddi hukuki sorunlara yol açabilir.

Kitabın yazarı ne zaman vefat etmiş? Kitap hâlâ aktif olarak yayımlanıyor mu? Yazarın haklarını bir ajans mı temsil ediyor? Kitabın farklı ülkelerdeki çeviri hakları kimde? Bu soruların yanıtı araştırılmadan doğrudan çeviri sürecine başlamak doğru değildir.

2. Kitabın Hak Sahibi Nasıl Bulunur?

Çeviri hakları çoğu zaman kitabın orijinal yayınevinde görünse de her zaman doğrudan yayınevi tarafından yönetilmez. Bazı kitaplarda haklar bir edebiyat ajansına devredilmiş olabilir. Bazı durumlarda yazarın ailesi, mirasçıları veya özel temsilcisi hak sahibi olabilir.

Hak sahibini bulmak için şu kaynaklara bakılabilir:

• Kitabın orijinal baskısındaki telif sayfası
• Yabancı yayınevinin resmi web sitesi
• Yazarın resmi web sitesi
• Edebiyat ajanslarının katalogları
• Uluslararası kitap fuarı katalogları
• Kitabın daha önce çevrildiği ülkelerdeki yayın bilgileri

Çoğu yabancı yayınevinin web sitesinde Rights, Foreign Rights, Permissions veya Contact gibi bölümler bulunur. Çeviri yayın hakkı talepleri genellikle bu bölümler üzerinden iletilir.

3. “Foreign Rights” Bölümü Ne Anlama Gelir?

Yabancı yayınevlerinin sitelerinde sıkça görülen Foreign Rights ifadesi, kitabın farklı dillere çevrilmesi ve başka ülkelerde yayımlanmasıyla ilgili hakları ifade eder.

Bir kitabı Türkçeye çevirip Türkiye’de yayımlamak istiyorsanız, çoğu durumda “Turkish language rights” yani Türkçe yayın hakkı için başvuru yapmanız gerekir.

4. Yabancı Yayınevine Yazmadan Önce Hazırlanması Gereken Bilgiler

Hak sahibine yazmadan önce elinizde bazı temel bilgilerin hazır olması gerekir. Yabancı yayınevleri genellikle yalnızca “Bu kitabı çevirmek istiyorum” şeklindeki kısa mesajlara yeterli yanıt vermez.

Başvuru öncesinde şu bilgiler hazırlanmalıdır:

• Kitabın adı ve yazarı
• İstenen hak türü
• Yayınlanacağı dil
• Yayınlanacağı ülke
• Yayınevinin kısa tanıtımı
• Tahmini baskı adedi
• Basılı kitap, e-kitap veya her ikisi için talep
• Planlanan yayın tarihi
• Kitabın neden yayımlanmak istendiği

5. İlk E-posta Nasıl Yazılmalıdır?

Yabancı yayınevine ya da ajansa gönderilecek ilk e-posta kısa, net ve profesyonel olmalıdır. Çok uzun açıklamalar, duygusal ifadeler veya belirsiz talepler yerine doğrudan hak talebi belirtilmelidir.

E-postada kitabın adı, yazar adı, istenen hak, yayın dili ve yayınevinizin kısa tanıtımı mutlaka yer almalıdır.

6. Yabancı Yayınevi Sizden Ne İsteyebilir?

İlk başvurudan sonra yabancı yayınevi ya da ajans sizden bazı ek bilgiler isteyebilir. Bu bilgiler, sizin kitabı yayımlamaya ne kadar hazır ve ciddi olduğunuzu anlamak için istenir.

• Yayınevinizin kataloğu
• Daha önce yayımladığınız çeviri kitaplar
• Dağıtım ağınız
• Tahmini baskı adedi
• Yayın takvimi
• Tanıtım ve pazarlama planı
• Teklif edeceğiniz avans ve telif oranı

Küçük ya da bağımsız bir yayıneviyseniz bu durum olumsuz değildir. Önemli olan, başvurunun ciddi, açık ve profesyonel görünmesidir.

7. Avans ve Telif Oranı Ne Demektir?

Çeviri yayın hakkı görüşmelerinde genellikle iki temel konu öne çıkar: avans ve telif oranı.

Avans, kitabın yayın hakkı için hak sahibine önceden ödenen tutardır. Telif oranı ise kitabın satışından doğan gelir üzerinden hak sahibine ödenecek payı ifade eder.

Her kitap için standart bir ücret yoktur. Yazarın tanınırlığı, kitabın satış potansiyeli, ülke, dil, baskı adedi ve yayın formatı gibi unsurlar teklif üzerinde etkili olur.

8. Sözleşmede Nelere Dikkat Edilmelidir?

Yabancı bir kitabın çeviri hakkı alınırken mutlaka yazılı sözleşme yapılmalıdır. Sözleşmede hangi hakların alındığı, sürenin ne kadar olduğu, hangi bölgede geçerli olduğu, kaç adet baskı yapılabileceği ve ödeme koşulları açıkça belirtilmelidir.

Sözleşmede özellikle şu başlıklara dikkat edilmelidir:

• Alınan dil hakkı
• Yayın bölgesi
• Sözleşme süresi
• Baskı adedi
• E-kitap hakkı
• Sesli kitap hakkı
• Avans tutarı
• Telif oranı
• Raporlama ve ödeme dönemleri
• Stokta kalmama ve hakların geri dönmesi şartları

9. Kitabı Önceden Çevirmek Doğru mu?

Yazar adayları ve çevirmenlerin en sık yaptığı hatalardan biri, yayın hakkını almadan kitabın tamamını çevirmeye başlamaktır.

Eğer kitabın telif hakkı devam ediyorsa, önce hak sahibinden izin alınmalı ya da en azından hakların uygunluğu öğrenilmelidir. Aksi halde büyük emek verilerek yapılan çeviri yayımlanamayabilir.

Hak görüşmesi için çoğu zaman kitabın tamamını çevirmek gerekmez. Tanıtım amacıyla kısa bir örnek çeviri hazırlanabilir; ancak bu örnek çeviri yayımlama hakkı anlamına gelmez.

10. Yabancı Yayınevi Yanıt Vermezse Ne Yapılmalı?

Yabancı yayınevleri ve ajanslar her başvuruya hemen dönüş yapmayabilir. Yanıt alınamaması her zaman olumsuz karar anlamına gelmez. Yoğunluk, yanlış kişiye yazılmış olması veya hakların başka bir ajans tarafından yürütülmesi gibi nedenler olabilir.

İlk e-postadan sonra makul bir süre beklenmeli, ardından kısa ve nazik bir hatırlatma mesajı gönderilmelidir.

11. Edebiyat Ajanslarıyla İletişim

Bazı kitapların hakları doğrudan yayınevleri tarafından değil, edebiyat ajansları tarafından yönetilir. Bu durumda yabancı yayınevi sizi ilgili ajansa yönlendirebilir ya da kitabın telif sayfasında ajans bilgisi yer alabilir.

Ajanslarla iletişimde de aynı profesyonel dil kullanılmalıdır. Ajanslar genellikle kitabın hangi ülke ve dil için istendiğini, yayınevinin geçmiş yayınlarını ve teklif koşullarını görmek ister.

12. Public Domain Kitaplarda Durum Farklıdır

Bazı klasik eserlerde yazarın ölümünün üzerinden uzun süre geçtiği için eser kamu malı haline gelmiş olabilir. Bu tür kitaplar için çeviri hakkı almak gerekmeyebilir; ancak bu konuda dikkatli olunmalıdır.

Çünkü orijinal eser kamu malı olsa bile, daha önce yapılmış modern bir çeviri, önsöz, dipnot, editörlük çalışması veya özel baskı tasarımı hâlâ telif koruması altında olabilir.

Bu nedenle kamu malı eserlerde bile hangi metnin kaynak alınacağı dikkatle belirlenmelidir.

Sonuç: Doğru Kişiye, Doğru Dille, Doğru Taleple Ulaşmak Gerekir

Çeviri kitap basmak isteyenler için en önemli adım, kitabın hak sahibini doğru belirlemek ve profesyonel bir başvuru yapmaktır. Yabancı yayınevine yazarken kısa, açık ve ciddi bir dil kullanılmalı; hangi kitabın, hangi dilde, hangi formatta ve hangi ülkede yayımlanmak istendiği net biçimde belirtilmelidir.

Yayın hakkı alınmadan yapılan çeviri ve basım girişimleri ileride hukuki ve mali sorunlara yol açabilir. Bu nedenle çeviri kitap yayımlama süreci mutlaka hak araştırması, yazılı izin ve sözleşme temelinde yürütülmelidir.