Yabancı Bir Kitabı Çevirip Basmak Yasal mı?

Yabancı bir kitabı Türkçeye çevirip basmak, birçok çevirmen, yazar adayı ve yayımlamak isteyen kişi için merak edilen konulardan biridir. Özellikle internette bulunan, eski tarihli ya da başka ülkede yayımlanmış kitaplar için “Ben bunu çevirdim, şimdi bastırabilir miyim?” sorusu sıkça sorulur.

Kısa cevap şudur: Her yabancı kitap serbestçe çevrilip basılamaz. Bir kitabı çevirmek ile o çeviriyi yayımlamak aynı şey değildir. Kişisel çalışma amacıyla çeviri yapmak başka, bu çeviriyi kitap olarak bastırmak, satmak veya dağıtmak başka bir hukuki süreçtir.

1. Çeviri Kitap Nedir?

Çeviri kitap, başka bir dilde yazılmış eserin Türkçeye veya başka bir dile aktarılmasıyla ortaya çıkan yayındır. Ancak çeviri yalnızca kelimeleri bir dilden başka bir dile çevirmek değildir. Özellikle edebi eserlerde çevirmen; anlamı, üslubu, ritmi, kültürel karşılıkları ve anlatım özelliklerini yeniden kurar.

Bu nedenle çeviri kitaplar yayıncılıkta özel bir yere sahiptir. Bir roman, şiir kitabı, çocuk kitabı, deneme, akademik eser veya araştırma kitabı çevrildiğinde ortaya çıkan metin, hem asıl esere bağlıdır hem de çevirmenin emeğini taşır.

2. Bir Kitabı Çevirmek Serbest mi?

Bir kitabı kendi kişisel çalışmanız için çevirmek ile bu çeviriyi yayımlamak aynı şey değildir. Bir kişi, yabancı dilini geliştirmek, akademik çalışma yapmak veya özel arşivi için bir metni çevirebilir. Ancak bu çeviriyi kitap olarak bastırmak, çoğaltmak, satmak, dağıtmak veya internette yayımlamak farklı sonuçlar doğurur.

Özellikle telif hakkı devam eden eserlerde, asıl eser sahibinin veya hak sahibinin izni olmadan çeviriyi ticari ya da kamusal biçimde kullanmak hukuki sorun oluşturabilir.

3. Çeviri, Hukuken “İşlenme Eser” Sayılır

Türk hukukunda çeviri, genel olarak işlenme eser kapsamında değerlendirilir. Yani çeviri, tamamen bağımsız bir eser değildir; asıl eserden yararlanılarak oluşturulur. Bu nedenle çeviri kitapta iki ayrı hak alanı gündeme gelir:

• Asıl eserin yazarına veya hak sahibine ait haklar
• Çeviriyi yapan çevirmene ait haklar

Bu ayrım çok önemlidir. Çünkü bir kitabı çeviren kişi, çeviri üzerinde emek sahibi olabilir; ancak bu durum asıl eserin sahibinden izin alma gereğini ortadan kaldırmaz.

4. Telif Hakkı Devam Eden Bir Kitap Çevrilip Basılabilir mi?

Genel kural olarak, telif hakkı devam eden bir kitabı çevirmek ve yayımlamak için izin alınmalıdır. Bu izin genellikle yazarın kendisinden, yayınevinden, ajansından veya ilgili hak sahibinden alınır.

Örneğin günümüzde yaşayan bir yabancı yazarın romanını Türkçeye çevirip kendi imkânınızla bastırmanız genellikle mümkün değildir. Çünkü kitabın çeviri hakkı, basım hakkı ve dağıtım hakkı başkasına ait olabilir.

Bu durumda yapılması gereken şey, kitabın Türkçe yayın haklarının kimde olduğunu araştırmaktır.

5. “Kitap Çok Eski” Demek Yeterli mi?

Hayır. Bir kitabın eski olması, otomatik olarak serbest olduğu anlamına gelmez. Telif süresi, ülkeye, eserin türüne, yazarın ölüm tarihine ve ilgili hukuki düzenlemelere göre değerlendirilir.

Genel olarak birçok ülkede telif koruması, yazarın ölümünden sonra belirli bir süre devam eder. Ancak bu konuda kesin karar vermeden önce mutlaka eserin telif durumunun araştırılması gerekir.

6. Kamu Malı Eserler Çevrilip Basılabilir mi?

Telif süresi dolmuş eserler için genellikle “kamu malı” veya “public domain” ifadesi kullanılır. Bu tür eserlerde asıl metin üzerindeki mali haklar sona ermiş olabilir. Böyle bir durumda eserin yeni bir çevirisini yapmak ve yayımlamak mümkün olabilir.

Ancak burada da dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır: Asıl eser kamu malı olsa bile mevcut bir çeviri kamu malı olmayabilir.

Örneğin yabancı bir klasik romanın orijinal metni serbest olabilir. Fakat o romanın daha önce yapılmış Türkçe çevirisi hâlâ çevirmenin veya yayınevinin hakları kapsamında korunuyor olabilir. Bu nedenle başka bir yayınevinin çevirisini kullanmak yerine, yeni ve özgün bir çeviri yapılmalıdır.

7. Başkasının Çevirisini Kullanmak Serbest mi?

Hayır. Bir kitabın asıl metni kamu malı olsa bile, başka bir çevirmenin yaptığı çeviriyi izinsiz kullanmak doğru değildir. Çeviri, çevirmenin emeğini ve yorumunu taşır. Bu nedenle mevcut bir çeviriyi alıp kendi adınıza yayımlamak ciddi sorunlara yol açabilir.

Örneğin Dostoyevski, Shakespeare, Victor Hugo veya Tolstoy gibi klasik yazarların bazı eserleri kamu malı olabilir. Ancak piyasadaki Türkçe çeviriler ayrı ayrı korunabilir. Bu yüzden klasik eser yayımlamak isteyen kişinin ya kendi çevirisini yaptırması ya da çeviri haklarını açıkça alması gerekir.

8. İnternetten Bulunan Yabancı Metin Çevrilip Basılabilir mi?

İnternette bir metnin bulunması, onun serbest olduğu anlamına gelmez. PDF, e-kitap, blog yazısı, dijital arşiv veya üniversite sayfasında yer alan metinler de telif koruması altında olabilir.

Bu nedenle “internette vardı, ben de çevirdim” savunması çoğu zaman yeterli değildir. Yayıncı veya çevirmen, metnin hak durumunu araştırmakla sorumludur.

9. Çeviri Hakkı Nasıl Alınır?

Yabancı bir kitabı Türkçeye çevirip yayımlamak isteyen kişi veya yayınevi, öncelikle hak sahibini bulmalıdır. Hak sahibi şu kişilerden biri olabilir:

• Yazarın kendisi
• Yazarın mirasçıları
• Yabancı yayınevi
• Telif ajansı
• Literary agency
• Eserin yayın haklarını devralmış başka bir kurum

Hak sahibi belirlendikten sonra genellikle şu konular netleştirilir:

• Hangi dil için izin verildiği
• Hangi ülkede yayımlanabileceği
• Basılı kitap mı, e-kitap mı, sesli kitap mı olduğu
• Baskı adedi
• Sözleşme süresi
• Telif oranı veya ödeme şekli
• Çeviri teslim ve yayın takvimi

10. Çevirmen Kitabı Kendi Başına Bastırabilir mi?

Çevirmen, telif hakkı devam eden bir eseri çevirmişse, bu çeviriyi tek başına bastıramaz. Çünkü çeviri üzerinde emeği olsa bile, asıl eserin hakları devam ediyorsa hak sahibinin izni gerekir.

Ancak eser kamu malıysa ve çevirmen kendi özgün çevirisini yapmışsa, bu çeviriyi yayımlamak mümkün olabilir. Yine de çevirinin gerçekten özgün olması ve başka çevirilerden izinsiz yararlanmaması gerekir.

11. Yayınevi Çevirmenin İznini Almalı mı?

Evet. Bir çeviri metnin yayımlanabilmesi için yalnızca asıl eser sahibinden izin almak yetmeyebilir. Çeviriyi yapan kişinin de hakları vardır. Bu nedenle yayınevi, çevirmenle ayrıca sözleşme yapmalı ve çeviri üzerindeki kullanım haklarını netleştirmelidir.

Çevirmen sözleşmesinde şu konular açık olmalıdır:

• Çevirinin hangi eser için yapıldığı
• Çevirmenin adı
• Ödeme şekli
• Telif oranı varsa oranı
• Çeviri teslim tarihi
• Revize ve düzeltme süreci
• Basılı kitap, e-kitap ve sesli kitap hakları
• Sözleşme süresi
• Çevirmenin adının kitapta nasıl yer alacağı

12. “Ben Çevirdim, Artık Benim Eserim” Demek Doğru mu?

Bu ifade eksiktir. Çeviri, çevirmenin emeğini taşıdığı için çevirmen açısından bir hak doğurabilir. Fakat çeviri, asıl eserden bağımsız değildir. Bu nedenle telif hakkı devam eden bir eserde çevirmen, asıl eser sahibinin haklarını yok sayarak hareket edemez.

Daha doğru ifade şudur: Çevirmen, yaptığı çeviri üzerinde hak sahibidir; ancak asıl eserin hakları saklıdır.

13. Çeviri Kitapta ISBN ve Bandrol Gerekir mi?

Çeviri kitap da diğer kitaplar gibi yayın sürecine tabidir. Basılı olarak yayımlanacaksa ISBN, bandrol, yayıncı künyesi ve yasal süreçler gündeme gelir. Bu işlemler kitabın resmî yayın kimliği açısından önemlidir.

Ancak ISBN veya bandrol alınmış olması, telif izninin alındığı anlamına gelmez. Bu iki konu birbirinden farklıdır. Bir kitabın teknik olarak basıma hazırlanması, hukuken tüm haklarının alınmış olduğu anlamına gelmeyebilir.

14. Çeviri Kitaplarda En Sık Yapılan Hatalar

Yabancı bir kitabı çevirip bastırmak isteyenlerin yaptığı bazı yaygın hatalar vardır:

• İnternette bulunan metni serbest sanmak
• Eski kitapların tamamını kamu malı sanmak
• Başka yayınevinin çevirisini kullanmak
• Çeviriyi biraz değiştirince sorun olmayacağını düşünmek
• Hak sahibini araştırmadan baskıya girmek
• Yalnızca ISBN almanın yeterli olduğunu sanmak
• Çevirmenle yazılı sözleşme yapmamak
• E-kitap ve sesli kitap haklarını ayrıca düşünmemek

15. Klasik Eser Çevirmek Daha mı Kolaydır?

Klasik eserlerde süreç bazen daha kolay olabilir; çünkü birçok klasik eserin asıl metni kamu malı hâline gelmiş olabilir. Ancak bu, her klasik eser için otomatik bir sonuç değildir. Ayrıca kullanılan metnin hangi baskıdan alındığı, sadeleştirilmiş mi olduğu, açıklama ve notların kime ait olduğu gibi ayrıntılar da önemlidir.

Özellikle açıklamalı, dipnotlu, sadeleştirilmiş veya uyarlanmış baskılarda ek haklar bulunabilir. Bu nedenle klasik eserlerde bile dikkatli ilerlemek gerekir.

16. Çocuk Kitabı Çevirilerinde Nelere Dikkat Edilmeli?

Çocuk kitaplarında çeviri süreci daha hassas olabilir. Çünkü yalnızca metin değil, görseller, karakterler, seri adı, kapak tasarımı ve marka değeri de hak konusu olabilir.

Bir yabancı çocuk kitabını çevirmek isteyen kişi şu soruları sormalıdır:

• Metnin hakları kimde?
• Görsellerin hakları ayrıca korunuyor mu?
• Karakterlerin marka veya seri hakkı var mı?
• Uyarlama yapılacaksa izin gerekiyor mu?
• Kitap okul öncesi, ilkokul veya gençlik kitabı olarak nasıl konumlanacak?

17. Şiir Çevirilerinde Durum Daha Hassas Olabilir

Şiir çevirisi, düz yazı çevirisine göre daha yaratıcı ve yorumlayıcı bir alan olabilir. Şiirde anlam, ses, ritim, imge ve biçim birlikte değerlendirilir. Bu nedenle şiir çevirisi çoğu zaman çevirmenin kişisel üslubunu daha görünür kılar.

Ancak bu yaratıcı emek, asıl şairin haklarını ortadan kaldırmaz. Telif hakkı devam eden bir şiir kitabı çevrilip yayımlanacaksa izin süreci yine önemlidir.

18. Çeviri Kitap Basmak İçin Pratik Kontrol Listesi

Bir yabancı kitabı çevirmeden ve bastırmadan önce şu kontrol listesini kullanabilirsiniz:

1. Kitabın yazarını ve ilk yayın tarihini belirleyin.
2. Yazarın ölüm tarihini araştırın.
3. Eserin telif durumunu kontrol edin.
4. Hak sahibinin kim olduğunu bulun.
5. Kitabın Türkçe haklarının daha önce alınıp alınmadığını araştırın.
6. Mevcut Türkçe çeviriler varsa bunların hak durumunu inceleyin.
7. Kendi çevirinizin özgün olduğundan emin olun.
8. Yayınevi veya telif ajansı ile yazılı izin süreci yürütün.
9. Çevirmen sözleşmesi hazırlayın.
10. ISBN, bandrol ve yayın sürecini planlayın.

19. Yayınevine Çeviri Dosya Gönderirken Ne Yazılmalı?

Bir çeviri dosyayı yayınevine göndermek istiyorsanız, yalnızca “Bu kitabı çevirdim” demek yeterli değildir. Yayınevi hak durumunu da bilmek ister.

Başvuru dosyanızda şu bilgiler yer almalıdır:

• Kitabın özgün adı
• Yazar adı
• İlk yayın yılı
• Özgün dil
• Çevrilen bölüm veya tam metin bilgisi
• Eserin telif durumuna dair araştırma notu
• Daha önce Türkçede yayımlanıp yayımlanmadığı
• Çevirmenin kısa özgeçmişi
• Örnek çeviri bölümü

20. Sonuç: Yabancı Kitap Çevirmek Mümkün, Ama Hak Süreci Atlanmamalı

Yabancı bir kitabı Türkçeye çevirmek ve yayımlamak mümkündür. Ancak bunun yasal ve sağlıklı biçimde yapılabilmesi için telif hakları, çeviri hakkı, çevirmen sözleşmesi, ISBN, bandrol ve yayın süreci birlikte düşünülmelidir.

En güvenli yol, önce eserin telif durumunu araştırmak, ardından gerekiyorsa hak sahibinden yazılı izin almak ve çevirmen-yayınevi ilişkisini açık bir sözleşmeyle düzenlemektir.

Sık Sorulan Sorular

Yabancı bir kitabı çevirip kendim bastırabilir miyim?

Eğer kitabın telif hakkı devam ediyorsa, hak sahibinden izin almadan bastırmanız hukuki sorun doğurabilir. Eser kamu malı olmuşsa ve çeviri size aitse durum daha farklı değerlendirilebilir.

İnternette PDF olarak bulunan bir kitabı çevirebilir miyim?

PDF’in internette bulunması, kitabın serbest olduğu anlamına gelmez. Hak durumu ayrıca araştırılmalıdır.

Klasik eserleri çevirmek serbest mi?

Bazı klasik eserlerin asıl metinleri kamu malı olabilir. Ancak mevcut çeviriler, dipnotlar, açıklamalar ve özel baskılar ayrıca korunabilir.

Çevirmen çeviri üzerinde hak sahibi midir?

Evet. Çevirmen, yaptığı özgün çeviri üzerinde hak sahibi olabilir. Ancak bu hak, asıl eserin sahibinin haklarını ortadan kaldırmaz.

Çeviri kitap için ISBN yeterli midir?

Hayır. ISBN kitabın yayın kimliğiyle ilgilidir. Telif izni, çeviri hakkı ve yayın sözleşmesi ayrıca değerlendirilmelidir.