Telif Sözleşmesinde Nelere Dikkat Edilmeli?
Bir telif sözleşmesinde yalnızca telif oranına bakmak yeterli değildir.
Eserin hangi haklarının, kaç yıl süreyle, hangi ülkelerde, kaç baskı ve
kaç adet için kullanılacağı açıkça yazılmalıdır. Belirsiz bırakılan her
hüküm, ileride yazar ile yayınevi arasında ciddi uyuşmazlıklara dönüşebilir.
Telif Sözleşmesi Nedir?
Telif sözleşmesi; eser sahibi ile yayınevi arasındaki yayın ilişkisini,
tarafların haklarını, yükümlülüklerini, ödeme koşullarını ve eserin nasıl
kullanılacağını belirleyen yazılı anlaşmadır.
İyi hazırlanmış bir sözleşme yalnızca yayınevini değil, yazarı da korur.
Kitabın ne zaman yayımlanacağı, kaç adet basılacağı, telifin nasıl
hesaplanacağı ve sözleşme sona erdiğinde hakların ne olacağı önceden
belirlenir.
“Eserin bütün hakları yayınevine aittir” gibi genel ve sınırsız
ifadeler yerine, yayınevine verilen hakların adı ve kapsamı ayrı ayrı
yazılmalıdır.
1. Tarafların Bilgileri Eksiksiz Yazılmalı
Sözleşmenin başında tarafların kimlik ve iletişim bilgileri açıkça yer almalıdır.
- Yazarın adı, soyadı, adresi ve kimlik bilgileri
- Yayınevinin ticari unvanı ve açık adresi
- Vergi ve iletişim bilgileri
- Yayınevini temsil eden kişinin adı ve yetkisi
- Sözleşmenin düzenlenme ve imza tarihi
Sözleşmeyi yayınevi adına imzalayan kişinin şirketi veya yayınevini
temsil etmeye yetkili olup olmadığı önemlidir.
2. Sözleşmenin Konusu Olan Eser Açıkça Tanımlanmalı
Sözleşmenin hangi eser için yapıldığı tereddüde yer bırakmayacak şekilde
belirtilmelidir. Yalnızca “yazarın kitabı” demek yeterli değildir.
- Eserin tam adı
- Eserin türü
- Varsa alt başlığı
- Dosyanın teslim biçimi ve tarihi
- Varsa ortak yazar, çevirmen veya görsel eser sahibi
- Eserin ilk baskı mı, yeni baskı mı olduğu
“Bu sözleşmenin konusu, eser sahibi tarafından kaleme alınan
‘Kitabın Tam Adı’ isimli romanın basılı kitap olarak çoğaltılması
ve yayımlanmasıdır.”
3. Hangi Hakların Verildiği Ayrı Ayrı Yazılmalı
Bir kitabın basılması için gerekli haklarla; eserin filme, diziye,
sesli kitaba veya başka bir dile dönüştürülmesi aynı şey değildir.
Yayınevine gerçekten kullanacağı haklar verilmelidir.
| Hak veya kullanım biçimi | Sözleşmede sorulması gereken soru |
|---|---|
| Basılı kitap | Yayınevi kaç baskı ve kaç adet kitap basabilecek? |
| E-kitap | Dijital yayın hakkı sözleşmeye ayrıca dâhil mi? |
| Sesli kitap | Seslendirme ve dijital platformlarda sunma hakkı kimde? |
| Çeviri hakkı | Eserin başka dillere çevrilmesine kim karar verecek? |
| Yurt dışı yayın hakkı | Yabancı yayınevleriyle yapılacak anlaşmanın geliri nasıl paylaşılacak? |
| Film ve dizi hakkı | Uyarlama hakkı yayınevine gerçekten veriliyor mu? |
| Tiyatro ve temsil hakkı | Eserin sahnelenmesi sözleşmenin kapsamında mı? |
| Seçki ve antoloji kullanımı | Eserin bir bölümü başka yayınlarda kullanılabilecek mi? |
Yayınevi yalnızca kitabı basacaksa film, dizi, oyun, sesli kitap,
çeviri ve yurt dışı haklarının otomatik olarak devredilmesi zorunlu değildir.
Bu haklar ayrı bir görüşme ve ayrı bir ücret konusu yapılabilir.
4. Hak Devri mi, Kullanım İzni mi?
Sözleşmede kullanılan kelimeler önemlidir. Yazarın bir hakkı tamamen
devretmesiyle, yayınevine belirli süre ve koşullarla kullanma yetkisi
vermesi aynı sonucu doğurmaz.
Hak devri
Belirtilen mali hakkın sözleşmede yazılı kapsam içinde başka tarafa
geçirilmesini ifade eder. Kapsamı geniş hükümler, yazarın eser
üzerindeki ekonomik hareket alanını önemli ölçüde daraltabilir.
Kullanım yetkisi veya ruhsat
Yayınevine belirli bir hakkı, belirli süre ve koşullarla kullanma
imkânı verir. Yayınevinin kitabı yayımlaması için çoğu durumda
kapsamı açık bir kullanım yetkisi yeterli olabilir.
“Bu maddeyle hakkımı tamamen mi devrediyorum, yoksa yayınevine yalnızca
kitabı yayımlama yetkisi mi veriyorum?”
5. Sözleşmenin Süresi Mutlaka Belirlenmeli
“Süresiz”, “geri alınamaz” veya “koruma süresinin sonuna kadar” gibi
hükümler imzalanmadan önce dikkatle değerlendirilmelidir.
Sözleşmede aşağıdaki konuların cevabı bulunmalıdır:
- Sözleşme kaç yıl geçerli olacak?
- Süre hangi tarihte başlayacak?
- Süre sonunda sözleşme kendiliğinden bitecek mi?
- Uzatma için yazılı onay gerekecek mi?
- Otomatik yenileme varsa ne kadar önce bildirim yapılmalı?
Sözleşmenin, yazar itiraz etmediği takdirde kendiliğinden birkaç yıl
daha uzamasını öngören hükümler bulunabilir. Bildirim süresi geçirilirse
yazar istemediği hâlde sözleşmeye bağlı kalabilir.
6. Ülke, Dil ve Yayın Alanı Sınırlandırılmalı
Yayınevine verilen yetkinin yalnızca Türkiye’de mi yoksa bütün dünyada
mı geçerli olduğu açıkça yazılmalıdır. Aynı şekilde sözleşmenin Türkçe
baskıyla mı sınırlı olduğu belirtilmelidir.
- Türkiye ile sınırlı yayın hakkı
- Dünya çapında Türkçe yayın hakkı
- Belirli ülkelerde dağıtım hakkı
- Belirli dillerde çeviri ve yayın hakkı
- Basılı, dijital veya sesli yayın alanı
Yayınevinin yurt dışında yayın ağı veya çeviri faaliyeti yoksa tüm
dünya ve tüm diller için münhasır hak talep edilmesinin gerekçesi sorulmalıdır.
7. Baskı Sayısı ve Baskı Adedi Yazılmalı
Sözleşmede yalnızca “kitap yayımlanacaktır” denilmesi yeterli değildir.
İlk baskının kaç adet olacağı ve yeni baskı kararının nasıl alınacağı
belirtilmelidir.
- İlk baskı adedi
- Sözleşmenin kapsadığı toplam baskı sayısı
- Her yeni baskıda yazara bilgi verme yükümlülüğü
- Ek baskı için yeni onay gerekip gerekmediği
- Talep üzerine baskıda adetlerin nasıl raporlanacağı
eser sahibine yazılı bilgi verilir ve yeni baskı adedi ayrıca bildirilir.”
8. Telif Oranı Tek Başına Yeterli Değildir
Sözleşmede yüzde kaç telif ödeneceğinden önce, bu oranın hangi tutar
üzerinden hesaplanacağı anlaşılmalıdır.
| Hesaplama yöntemi | Dikkat edilmesi gereken konu |
|---|---|
| Kapak fiyatı üzerinden | Vergilerin dâhil olup olmadığı açıkça yazılmalıdır. |
| Net satış geliri üzerinden | İskonto, komisyon, iade ve masrafların nasıl düşüleceği belirtilmelidir. |
| Satılan kitap adedi üzerinden | Ücretsiz, tanıtım, hasarlı ve iade nüshalarının durumu açıklanmalıdır. |
| Sabit ücret | Ödemenin tüm hakların karşılığı olup olmadığı kontrol edilmelidir. |
Sözleşmede net gelir üzerinden ödeme yapılacağı yazıyorsa, net gelirden
hangi kesintilerin yapılabileceği tek tek açıklanmalıdır. Aksi hâlde
yüksek görünen telif oranı çok düşük bir ödemeye dönüşebilir.
9. Ödeme Tarihi ve Hesap Dökümü Belirlenmeli
Telif ücretinin ne zaman ödeneceği sözleşmede açık olmalıdır.
“Uygun zamanda ödenir” veya “satış oldukça ödenir” gibi ifadeler
yeterince belirli değildir.
- Ödemenin aylık, üç aylık, altı aylık veya yıllık yapılması
- Satış raporunun hangi tarihte gönderileceği
- Satılan, dağıtılan ve iade edilen kitapların ayrı gösterilmesi
- Vergi kesintilerinin belirtilmesi
- Ödemenin yapılacağı banka hesabı
- Geciken ödemelerde uygulanacak yöntem
Yazarın, makul aralıklarla baskı, stok, dağıtım ve satış bilgilerini
talep edebilmesi sözleşmeye yazılabilir.
10. Avans veya Peşin Telif Varsa Koşulları Açıklanmalı
Yayınevi yazara avans ödüyorsa bu ödemenin geri istenip istenemeyeceği,
sonraki teliflerden nasıl mahsup edileceği ve eserin yayımlanmaması
durumunda ne olacağı belirtilmelidir.
- Avansın ödeme tarihi
- Avansın iade edilip edilmeyeceği
- Telif gelirinden mahsup yöntemi
- Sözleşme feshedilirse avansın durumu
- Yazarın teslim yükümlülüğünü yerine getirememesi hâli
11. Ücretsiz Yazar Nüshaları Belirtilmeli
Yazarın ilk baskıdan ve sonraki baskılardan kaç ücretsiz nüsha alacağı
sözleşmede yazılmalıdır.
Ayrıca aşağıdaki konular da düzenlenebilir:
- Yazarın ek kitapları hangi indirimle alabileceği
- Kargo giderinin kim tarafından karşılanacağı
- İmza günü ve etkinliklerde kullanılacak kitaplar
- Tanıtım amacıyla ücretsiz dağıtılabilecek nüsha sayısı
12. Editörlük ve Eserde Değişiklik Yapılması
Editörlük, redaksiyon ve düzeltme yayın sürecinin doğal parçalarıdır.
Ancak eserin anlamını, üslubunu veya yapısını değiştiren müdahalelerin
yazarın bilgisi dışında yapılmaması gerekir.
- Yazım ve noktalama düzeltmeleri
- Bölüm veya paragraf çıkarılması
- Eser adının değiştirilmesi
- Kapak arka yazısının hazırlanması
- Kitap içindeki görsel ve dipnotların düzenlenmesi
- Sansür veya içerik değişikliği talepleri
Baskıya gönderilmeden önce son PDF’nin yazara iletilmesi ve yazardan
yazılı onay alınması, sonradan çıkabilecek birçok sorunu önler.
13. Kitap Adı ve Kapak Tasarımı Kimin Onayıyla Belirlenecek?
Kapak tasarımı çoğu zaman yayınevinin yayın ve pazarlama politikasına
göre hazırlanır. Bununla birlikte yazarın görüşünün alınıp alınmayacağı
ve nihai kararın kimde olduğu sözleşmede belirtilebilir.
- Kitap adının değiştirilmesi
- Alt başlık eklenmesi
- Kapak görselinin seçilmesi
- Yazar fotoğrafı ve biyografisinin kullanımı
- Arka kapak metni
- Tanıtım sloganları
14. Yayınevinin Kitabı Ne Zamana Kadar Yayımlayacağı Yazılmalı
Dosya yayınevine teslim edildikten sonra kitabın süresiz biçimde
bekletilmemesi için azami bir yayımlama süresi belirlenmelidir.
tamamlanmasından itibaren en geç dokuz ay içinde yayımlanır.
Bu süre içinde yayımlanmaması hâlinde eser sahibi sözleşmeyi
yazılı bildirimle sona erdirebilir.”
Böyle bir hüküm, yayımlanmayan eserin haklarının yıllarca yayınevinde
kalmasını önlemeye yardımcı olur.
15. Dağıtım ve Tanıtım Taahhütleri Gerçekçi Olmalı
“Kitap bütün kitabevlerinde satılacaktır” gibi ölçülmesi zor ifadeler
yerine, yayınevinin üstleneceği dağıtım ve tanıtım faaliyetleri somut
biçimde yazılabilir.
- Yayınevinin internet mağazasında satış
- Çevrim içi kitap satış platformlarına dağıtım
- Basın bülteni veya sosyal medya tanıtımı
- Fuar ve imza günü planlaması
- Eleştiri ve tanıtım nüshalarının gönderilmesi
Bir kitabın satış kanallarına gönderilmesi, bütün mağazalarda sürekli
stokta bulunacağı veya belirli miktarda satılacağı anlamına gelmez.
16. Baskısı Tükenen Kitabın Hakları Ne Olacak?
Sözleşmede “baskısı tükenmiş eser” kavramının nasıl belirleneceği
açıklanmalıdır. Yayınevinin depoda birkaç kitap tutması, eserin yıllarca
başka yayınevine verilememesine yol açmamalıdır.
Şu soruların cevapları aranmalıdır:
- Stok kaç adedin altına düştüğünde kitap tükenmiş sayılacak?
- Yazar yeni baskı talep edebilecek mi?
- Yayınevi kaç ay içinde yeni baskıya karar vermeli?
- Yeni baskı yapılmazsa haklar yazara dönecek mi?
- Talep üzerine baskıda kitabın satışta görünmesi yeterli olacak mı?
17. Sözleşmenin Feshi ve Hakların Geri Dönüşü
Taraflardan birinin yükümlülüklerini yerine getirmemesi hâlinde
sözleşmenin nasıl sona erdirileceği açıkça düzenlenmelidir.
- Kitabın belirlenen sürede yayımlanmaması
- Telif ödemelerinin yapılmaması
- Satış raporlarının gönderilmemesi
- İzinsiz yeni baskı yapılması
- Eserin sözleşme dışındaki alanlarda kullanılması
- Yayınevinin faaliyetini durdurması
- Tarafların karşılıklı anlaşması
Sözleşme sona erdiğinde yayınevine verilen kullanım yetkilerinin
kendiliğinden sona ereceği ve hakların eser sahibinde kalacağı
açık bir maddeyle belirtilmelidir.
18. Stokta Kalan Kitapların Durumu
Sözleşme bittiğinde yayınevinin elinde kalan kitapların ne olacağı
önceden kararlaştırılmalıdır.
- Belirli süre boyunca satışa devam edilmesi
- Kalan stokların yazara indirimli verilmesi
- Kitapların imha edilmesi
- Stok eritme indirimi uygulanması
- Bu dönemde telif ödemesinin devam etmesi
19. Yazarın Beyan ve Sorumlulukları
Yazar genellikle eserin kendisine ait olduğunu, başka bir eserden
izinsiz alınmadığını ve üçüncü kişilerin haklarını ihlal etmediğini
beyan eder.
Bu bölümde özellikle şunlara dikkat edilmelidir:
- Alıntıların kaynaklarının gösterilmesi
- Fotoğraf ve görseller için izin alınması
- Gerçek kişilere ilişkin özel hayat ve kişilik hakları
- Çeviri eserlerde gerekli izinlerin bulunması
- Ortak eserlerde diğer hak sahiplerinin onayı
Yazarın her durumda, sınırsız ve tek taraflı sorumlu olacağını
belirten hükümler hukuki destek alınarak değerlendirilmelidir.
20. Münhasırlık ve Rekabet Yasağı
Münhasırlık, verilen hakkın sözleşme süresince yalnızca o yayınevi
tarafından kullanılabilmesi anlamına gelebilir. Ancak bunun kapsamı
yalnızca sözleşmedeki eserle sınırlı tutulmalıdır.
Yazarın ileride yazacağı bütün kitapları aynı yayınevine vermek zorunda
olduğunu belirten geniş hükümler, yazarın yayın özgürlüğünü ciddi
biçimde sınırlandırabilir.
Yeni eserler için yayınevine yalnızca ilk değerlendirme veya ilk teklif
hakkı verilecekse bunun süresi ve yöntemi açıkça yazılmalıdır.
Telif Sözleşmesindeki Kırmızı Bayraklar
Bitiş tarihi bulunmayan veya geri alınamaz olduğu yazılan hükümler.
Hakların adı ve kullanım biçimi açıklanmadan yapılan genel devirler.
Telif yüzdesinin hangi bedel üzerinden hesaplanacağının yazılmaması.
Baskı sayısı ve toplam adet konusunda hiçbir sınır bulunmaması.
Yayınevinin eseri ne zamana kadar basacağının belirtilmemesi.
Kitap basımıyla ilgisi olmayan yan hakların karşılıksız devredilmesi.
Satış ve stok bilgilerinin yazara verilip verilmeyeceğinin belirsizliği.
Yayınevinin sözleşmeyi veya telif koşullarını tek başına değiştirebilmesi.
İmza Öncesi Telif Sözleşmesi Kontrol Listesi
- Sözleşmenin konusu olan eser açıkça belirtilmiş mi?
- Verilen mali haklar ayrı ayrı yazılmış mı?
- Basılı, dijital ve sesli yayın hakları ayrılmış mı?
- Film, dizi, tiyatro ve çeviri haklarının kimde olduğu belli mi?
- Sözleşmenin başlangıç ve bitiş tarihi var mı?
- Yayın hakkının geçerli olduğu ülke ve dil belirtilmiş mi?
- İlk baskı adedi yazılmış mı?
- Yeni baskı yapılırken yazara bilgi verilecek mi?
- Telif oranı hangi bedel üzerinden hesaplanacak?
- Ödeme ve satış raporu tarihleri belirli mi?
- Ücretsiz yazar nüshalarının sayısı yazılmış mı?
- Kitabın ne zamana kadar yayımlanacağı belirtilmiş mi?
- Editöryal değişikliklerde yazar onayı aranıyor mu?
- Sözleşmenin fesih koşulları açık mı?
- Sözleşme bitince hakların geri dönüşü düzenlenmiş mi?
- Stokta kalan kitapların durumu açıklanmış mı?
- Otomatik yenileme hükmü var mı?
- Uyuşmazlık durumunda hangi mahkemenin yetkili olduğu yazılmış mı?
- Boş bırakılmış veya sonradan doldurulabilecek alan var mı?
- Sözleşmenin imzalı bir nüshası yazara veriliyor mu?
Sık Sorulan Sorular
Telif sözleşmesi yazılı olmak zorunda mı?
Mali hakların devri veya kullanımına ilişkin hükümlerin yazılı
sözleşmeyle düzenlenmesi ve verilen hakların ayrı ayrı belirtilmesi
hukuki güvenlik bakımından temel önemdedir.
Telif sözleşmesi süresiz yapılabilir mi?
Sözleşmede süre belirlenmesi tarafların menfaatini daha açık biçimde
korur. Süresiz veya çok uzun süreli hükümler, yazarın eserini ileride
başka biçimlerde değerlendirmesini sınırlandırabilir.
Telif oranı kaç olmalı?
Tek bir standart oran yoktur. Eserin türü, yazarın tanınırlığı,
baskı maliyeti, satış kanalları, avans ve yayınevinin üstlendiği
hizmetler oranı etkiler. Orandan önce hesaplama tabanı incelenmelidir.
Yayınevi film ve dizi haklarını alabilir mi?
Bu haklar sözleşmede ayrıca ve açıkça düzenlenebilir. Yayınevi
yalnızca kitabı basacaksa uyarlama haklarının otomatik olarak
verilmesi gerekmez.
Yayınevi kitabın adını değiştirebilir mi?
Kitap adı ve kapak konusunda karar yetkisinin kimde olduğu sözleşmeye
yazılabilir. Eserin niteliğini etkileyen önemli değişikliklerde
yazarın yazılı onayının aranması yararlıdır.
Kitap yayımlanmazsa yazar ne yapabilir?
Sözleşmede azami yayın süresi ve bu süre içinde yayın yapılmaması
hâlinde fesih ile hakların geri dönüşü düzenlenmişse süreç daha
kolay yönetilir.
Sözleşme bitince stoktaki kitaplar satılabilir mi?
Bu konu sözleşmede açıkça belirlenmelidir. Belirli bir stok eritme
süresi, telif ödemesinin devamı ve kalan nüshaların durumu ayrıca
düzenlenebilir.
Sonuç: Sözleşmeyi Sadece Telif Yüzdesine Bakarak İmzalamayın
Güvenilir bir telif sözleşmesi; yazarın ve yayınevinin haklarını açık,
ölçülebilir ve dengeli biçimde düzenler. Hakların kapsamı, süre, baskı
adedi, ödeme yöntemi, dijital kullanım, yan haklar ve sözleşmenin sona
ermesi ayrı ayrı ele alınmalıdır.
Anlamadığınız, çok geniş yetki veren veya karşılığı açıklanmayan bir
madde varsa imzalamadan önce açıklama ve değişiklik istemekten çekinmeyin.
Sözleşme imzalandıktan sonra hükümleri değiştirmek, imzadan önce
görüşmekten çok daha zor olabilir.
