Werner Herzog’un yönettiği 2015 yapımı Queen of the Desert filminde,
ünlü aktris Nicole Kidman tarafından canlandırılan Gertrude Margaret Lowthian Bell,
yalnızca bir seyyah değildi. O, Ortadoğu’yu adeta karış karış gezen,
haritalayan, halkları, dilleri, kabileleri ve siyasal dengeleri inceleyen bir İngiliz uzmandı.

Film sinema açısından tartışmalı ve zayıf bulunmuş olabilir; fakat Gertrude Bell’in hayatı,
özellikle Osmanlı sonrası Ortadoğu’nun şekillenmesinde oynadığı rol nedeniyle hâlâ son derece önemlidir.
Çünkü onun ağzından çıkan her cümle, yalnızca gezi notu değil;
çoğu zaman emperyal siyasetin, harita çizmenin ve bölgeyi yeniden kurma arzusunun parçasıdır.

Gertrude Bell Kimdir?

Gertrude Bell, 1868 yılında İngiltere’de varlıklı ve seçkin bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi.
Çok iyi bir eğitim aldı. Oxford Üniversitesi Modern Tarih Bölümü’nü iki yılda ve birincilikle bitirdi.
Dönemin erkek egemen dünyasında olağanüstü bir yer açmayı başardı.

Onu yalnızca “seyyah” olarak tanımlamak eksik kalır. Bell aynı zamanda:

• arkeolog,
• sanat tarihçisi,
• dilbilimci,
• yazar,
• fotoğrafçı,
• haritacı,
• dağcı,
• müzeci,
• ve İngiliz istihbaratının Ortadoğu’daki en etkili isimlerinden biriydi.

1926 yılında Bağdat’ta kaldığı otelde aşırı dozda uyku hapı nedeniyle yaşamını yitirdi.
Mezarı da Bağdat’tadır.

Ortadoğu’nun Haritasında Bir Kadının Kalemi

Gertrude Bell, Ortadoğu’yu yalnızca gezmedi; gözlemledi, sınıflandırdı, haritaladı ve İngiliz çıkarları açısından yorumladı.
Onun adı, çoğu zaman T. E. Lawrence yani Arabistanlı Lawrence ile birlikte anılır.

1921 yılında Mısır’da çekilen ünlü fotoğrafta bir yanında Winston Churchill,
diğer yanında Bell’in “manevi oğlum” dediği Lawrence vardır.
Bu fotoğraf bile, onun dönemin Ortadoğu siyasetindeki yerini anlamak için yeterince güçlü bir işarettir.

Churchill’i bir yana bırakırsak, Bell ve Lawrence dönemin en etkili iki İngiliz figürüydü.
İkisi de bölge halklarını, Arap kabilelerini, levantenleri ve yerel Hristiyan toplulukları yakından tanıyor;
ikisi de Osmanlı sonrası Ortadoğu’nun nasıl şekilleneceği konusunda aktif rol oynuyordu.

Irak’ın Kuruluş Sürecindeki Rolü

Bell, Osmanlı İmparatorluğu’nun güney topraklarının parçalanması sürecinde aktif rol aldı.
1920 yılında albay rütbesine yükseltildi.
Irak’taki isyan sırasında bölgede sömürge yöneticisi olarak görev yapan Sir Arnold Talbot Wilson’ın siyasi danışmanıydı.

1921 yılında günlüğüne aldığı notlarda,
bütün sabahını Irak’ın güneyindeki çöl sınırını çizmekle geçirdiğini yazıyordu.
Bir başka notunda ise “Irak’ın geleceğini sırtımda taşıyormuşum duygusuna kapılıyorum” diyordu.

Bu sözler, onun yalnızca gözlemci olmadığını;
doğrudan yeni bir siyasi coğrafyanın inşasında yer aldığını göstermesi bakımından çarpıcıdır.

“Kürt Bağımsızlığı İçin Harcanacak Bir Penimiz Bile Yok”

Gertrude Bell’in siyasal yaklaşımını anlamak için, bölgedeki halklara bakışına da dikkat etmek gerekir.
Onun için Ortadoğu halkları çoğu zaman kendi kaderlerini belirleyecek özne değil,
İngiliz çıkarları doğrultusunda yönetilmesi, dengelenmesi veya sınırlandırılması gereken unsurlardı.

“Kürt bağımsızlığı için harcanacak bir penimiz bile yok” anlamına gelen yaklaşımı da,
İngiliz siyasetinin bölge halklarına bakışındaki çıplak pragmatizmi özetler.

Yani mesele halkların özgürlüğü değil, imparatorluk çıkarlarının neyi gerektirdiğiydi.

Banu Avar ve Cengiz Çandar’ın Gertrude Bell Değerlendirmeleri

Banu Avar, Zemberek adlı kitabında Gertrude Bell’i,
bugünkü “haberci”, “arkeolog” veya “gezgin” maskeli ajanlara benzeyen tarihsel figürlerden biri olarak değerlendirir.
Ona göre Bell, Osmanlı topraklarından bir Irak çıkaran ekibin en etkili isimlerinden biridir.

Cengiz Çandar ise Mezopotamya Ekspresi adlı kitabında,
Irak’ın ve Ortadoğu’nun siyasal haritalarının şekillenmesinde T. E. Lawrence ve Gertrude Bell’in etkisine dikkat çeker.
Ona göre askeri ve idari haritaların ötesinde, siyasi bakımdan kabul edilebilir haritaların oluşmasında Bell’in özel bir rolü vardır.

Şam, Arap Kulübü ve Osmanlı Karşıtı Çevreler

Gertrude Bell, Osmanlı karşıtı fikirlerin ve kişilerin toplandığı Şam’daki
el-Nadi el-Arabi yani Arap Kulübü çevresinde de etkili isimlerden biriydi.
Bu toplantılara katılan isimler arasında, Türkiye’nin güney sınırlarını ilgilendiren düzenlemelerde rol oynayan
Mark Sykes ve François Georges-Picot da vardı.

Lawrence ve Bell’in birçok önemli toplantıya birlikte davet edilmeleri,
onların yalnızca seyyah veya yazar değil, aynı zamanda emperyal planlamanın merkezindeki figürler olduğunu gösterir.

Gertrude Bell’in Seyahatnamesinde Antakya

Gertrude Bell’in seyahatnamesi, klasik bir gezi kitabından çok roman tadı taşıyan bir anlatıya sahiptir.
Gözlemlerinde hem tarih, hem mimari, hem coğrafya, hem de kişisel izlenim iç içe geçer.

Kitabın son iki bölümünde Antakya vardır.
Bu bölümlerin ardından, aynı zamanda kitabın sonunda bir Suriye haritası yer alır.
Bu bile, Bell’in Antakya’yı yalnızca estetik bir şehir olarak değil,
bölgesel strateji içinde de düşündüğünü gösterir.

Bell’in Gözünde Antakya: Dar Sokaklar, Kırmızı Çatılar ve Sessizlik

Gertrude Bell, Antakya’yla ilk karşılaşmasını büyük bir dikkatle aktarır.
Dar, taş döşeli sokaklarda dolaştıkça şehrin kendisine daha hoş göründüğünü yazar.
Çarşı olan ana cadde dışında sokaklar neredeyse boştur.
Kırmızı kiremitli çatılar ve evden eve uzanan kepenkli balkonlar ona göre şehre büyüleyici ve belirgin bir hava verir.

Fakat Bell, eski Antakya’dan geriye çok az iz kaldığını da vurgular.
Seraya’da gördüğü lahitlerden, Daphne yolu kenarındaki kalıntılardan,
bir Türk evinin avlusundaki klasik mimari parçadan ve ana caddedeki eski duvar izlerinden söz eder.

Ona göre Seleukos Nikator’un Antakya’sı artık daha çok hayal gücünde var olan bir şehirdir.
Eski şehir, nehir yatağının değişmesi, depremler ve zamanın yıkıcı etkisiyle büyük ölçüde ortadan kalkmıştır.

Antakya’nın Devredilemez Mirası: Güzellik

Bell’in Antakya anlatısının en etkileyici tarafı, şehri bütün yıkımına rağmen hâlâ olağanüstü güzel bulmasıdır.
Silpius Dağı’nın eteklerinden, Nusayri mezarlığının çimenli yamaçlarından şehre baktığında,
hilal altındaki kırmızı çatıların ona söylediği şey açıktır:

Bu cümle, Bell’in bütün siyasi kimliğinden bağımsız olarak,
Antakya’yı anlatırken ulaştığı en güçlü estetik sonuçlardan biridir.

Aziz Simon, Kalb Lozeh ve Antakya’nın Mimari Eli

Bell, Antakya çevresindeki kilise mimarisi üzerinde de durur.
Aziz Simon Kilisesi’ni yalnızca yerel bir yapı olarak değil,
bütün Hristiyan dünyasının ünlü bir azize sunduğu büyük bir anıt olarak değerlendirir.

Ona göre bu yapılar yalnızca yerel işçiliğin ürünü olmayabilir.
Antakya’nın inşaatçıları ve taş ustalarının bu yapılarda payı olması güçlü bir ihtimaldir.
Bu bakış, Antakya’nın yalnızca bir şehir değil,
çevresine mimari ve sanatsal etki yayan bir merkez olduğunu düşündürür.

Antakya’ya Giden Roma Yolu

Bell, Antakya’ya yaklaşırken gördüğü manzarayı da etkileyici biçimde anlatır.
Geride bırakılan yükseltiler kayalık sırtlar ve doruklar hâlinde yükselir.
Sağda geniş bir vadi uzanır.
Solda ise Bizans kuleleri ve surlar belirir.

Antakya’ya giden Roma yolunun kırık taşları arasında ilerlerken,
Asi Nehri’nin bir kolu eski yolun üzerinden akar.
Bu görüntü, Bell için yalnızca coğrafi bir sahne değil,
geçmişin bugünün içinden görünmeye devam ettiği tarihsel bir manzaradır.

Antakya’nın Tarihsel Büyüklüğü

Bell, Antakya’yı “yüzyıllar boyunca sanatın beşiği ve dünyanın tanıdığı en muhteşem medeniyetlerden birinin merkezi”
olarak tanımlar.

Modern Antakya’nın artık eski ihtişamını taşımadığını,
kale duvarlarının çevrelediği geniş alanın içinde kasabanın küçüldüğünü söyler.
Buna rağmen ona göre Antakya, arkasındaki surlarla taçlanmış büyük tepesi,
aşağıya uzanan kırmızı çatıları ve Asi Vadisi’ne bakan konumuyla hâlâ dünyanın en güzel yerlerinden biridir.

Bir Sömürgeci Gözün Antakya Hayranlığı

Gertrude Bell’in Antakya anlatısını okurken iki şeyi aynı anda görmek gerekir.

Birincisi, Bell gerçekten olağanüstü gözlem yeteneğine sahip bir yazardır.
Şehri, mimariyi, doğayı, kalıntıları ve atmosferi güçlü bir edebi dille anlatır.

İkincisi ise Bell’in bütün bu gözlemleri, İngiliz emperyal siyasetinin bilgi toplama ve bölgeyi anlamlandırma çabasından ayrı düşünülemez.
Onun hayranlıkla baktığı şehirler, aynı zamanda bölgenin yeniden paylaşılması sürecinde harita üzerinde işaretlenen yerlerdir.

Sonuç: Antakya’nın Güzelliği ve Emperyal Haritaların Gölgesi

Gertrude Bell, Antakya’yı büyük bir hayranlıkla anlatır.
Kırmızı çatılar, dar sokaklar, eski duvar izleri, Roma yolu, Asi Vadisi ve Silpius yamaçları onun gözünde
geçmişin bütün ihtişamını taşıyan bir manzara oluşturur.

Fakat Bell’in Antakya’sı yalnızca estetik bir şehir değildir.
Aynı zamanda Osmanlı sonrası Ortadoğu’nun yeniden çizilen haritaları içinde yer alan,
stratejik ve tarihsel anlamı büyük bir merkezdir.

Bu yüzden Gertrude Bell’in Antakya notları, hem şehrin güzelliğini hem de o güzelliğin üzerine düşen emperyal gölgeyi birlikte okumamızı sağlar.